Ryzyko bankowe i jego rodzaje

Czym właściwie jest ryzyko bankowe? To określenie oznacza istniejące prawdopodobieństwo, że zamierzone cele banku nie zostaną osiągnięte przez różne czynniki wewnętrzne i zewnętrzne. Wynika ono przede wszystkim ze składu i wzajemnych zależności między pasywami i aktywami bankowymi. W zakresie bieżącej działalności prowadzonej przez banki istnieją następujące rodzaje ryzyka: kredytowe, stopy procentowej, walutowe, płynności i operacyjne. Najbardziej charakterystycznym rodzajem ryzyka bankowego jest to związane z udzielaniem kredytów. Kiedy można mówić o jego występowaniu? Przede wszystkim wtedy, gdy kredytobiorca nie spłaca całości lub chociażby części rat kredytowych wraz z odsetkami. To tak zwane bezpośrednie ryzyko kredytowe. Wyróżnia się także wtórne ryzyko kredytowe, które jest związane ze zmianą jakości kredytowej dłużnika. Odmianą wciąż tego samego rodzaju jest ryzyko rozliczeń. Oznacza ono możliwość opóźnienia płatności z tytułu rat kapitałowych lub odsetek. Nieco inaczej sprawa wygląda przy uwzględnieniu kryterium bilansu banku. Wówczas wyróżnia się aktywne ryzyko kredytowe związane z aktywami banku. Oznacza ono ogromne zaangażowanie instytucji w działalność kredytową i inwestycyjną. Analogicznie, pasywne ryzyko kredytowe jest związane z pasywami. Ma ono bardzo ścisły związek z trudnościami pozyskiwania środków pieniężnych i nagłego wycofywania depozytu.

Bankowe rozliczenia bezgotówkowe

Rozliczenia pieniężne polskich banków polegają przede wszystkim na dokonywaniu zmian w wartości środków pieniężnych na dokładne zlecenie klienta. Zazwyczaj są one przeprowadzane w formie gotówkowej lub bezgotówkowej. Rozliczeniami bezgotówkowymi są: polecenia przelewu, polecenia zapłaty, czeki rozrachunkowe, weksle, inkaso bankowe, akredytywy i karty płatnicze. Polecenie przelewu jest rodzajem udzielonej bankowi dyspozycji, która obciąża rachunek dłużnika i uznaje rachunek wierzyciela. Z kolei polecenie zapłaty jest udzieloną bankowi dyspozycją wierzyciela. Dotyczy ona obciążenia określoną kwotą konta bankowego osoby dłużnej i uznania rachunku wierzyciela. Na mocy czeku rozrachunkowego trasant (wystawca czeku i posiadacz rachunku bankowego) przekazuje czek swojemu wierzycielowi. Jednocześnie zleca on zaangażowanemu bankowi, aby ten obciążył swój rachunek kwotą czeku i przesłał ją na konto remitenta (osoba, na którą został wystawiony czek). Weksel to dokument, na mocy którego wystawca jest bezwarunkowo zobowiązany do zapłaty sumy pieniężnej określonej osobie, w określonym miejscu i określonym terminie. Akredytywa polega przede wszystkim na pokrywaniu określonych wierzytelności przez bank wierzyciela. W tym wypadku na ten cel zostały specjalnie wyodrębnione środki dłużnika i zachowane ustalone warunki.

Kredyty w wielu rodzajach

W polskiej działalności bankowej istnieje w praktyce wiele rodzajów różnorodnych kredytów. Ich klasyfikacji często dokonuje się według ściśle określonych kryteriów. Ze względu na podmiot, którego one dotyczą, wyróżnia się kredyty dla osób fizycznych i podmiotów gospodarczych. Można rzec, że w przypadku instytucji gospodarczych są one udzielane w bardziej oficjalnej i pośredniej formie. Ze względu na przedmiot wyróżnia się kredyty: konsumpcyjne, obrotowe i inwestycyjne. Różnice w okresie kredytowania przyczyniły się do wyróżnienia kredytów krótko-, średnio- i długoterminowych. Pożyczka może być udzielona przez jeden bank, jednak czasami łączy się większą ich ilość w typ konsorcjonalny. Ten rodzaj zobowiązania może zostać wypłacony w formie rachunku bieżącego lub rachunku kredytowego. Ponadto kredyty mogą operować różną walutą – na tej podstawie wyróżnia się typy złotowe i dewizowe. Sposoby przekazywania, wykorzystania i spłaty środków bywają rozmaite. Z tego powodu bank udzielają kredytów: gotówkowych, bezgotówkowych, w formie linii kredytowej, pomostowe i rolowane. Pożyczki mogą także przewidywać stałe lub zmienne raty kapitałowe oraz stałe lub zmienne oprocentowanie. Kredyty mogą być zabezpieczone osobiście, zabezpieczone rzeczowo lub niezabezpieczone. Rodzaje kredytów mają ścisły związek z procedurą ich przyznawania.

Czym jest kredyt i jaką powinien mieć formę?

Kredyt to jedna z bardziej popularnych umów o charakterze finansowych w polskiej bankowości. Bank zobowiązuje się w niej oddać do dowolnej dyspozycji kredytobiorcy określoną na papierze wartość środków pieniężnych. Natomiast kredytobiorca zobowiązuje się zwrócić je w ustalonym terminie razem z odsetkami, które zostały naliczone przez upływający okres czasu. Podstawowymi cechami kredytu są: celowość, zwrotność, odpłatność, terminowość i zabezpieczenie. Umowa kredytowa powinna być zawarta bezwzględnie w formie pisemnej. Co powinna ona zawierać i precyzować? Przede wszystkim muszą w niej być dokładnie określone dane stron zawierających umowę. Kwota i waluta kredytu również koniecznie musi się w niej znaleźć, razem z zasadami i terminem spłaty. Ponadto pismo musi precyzować cel, w którym został zaciągnięty kredyt, przynajmniej w ogólny sposób. Ważnym elementem jest również wysokość oprocentowania i warunki jego zmiany. Podobnie jak sposób zabezpieczenia spłaty kredytu i wysokość prowizji. Czasami zdarza się, że umowa jej nie przewiduje, jednak najczęściej prowizja pojawia się przy okazji zaciągania kredytu. Umowa powinna także określać warunki dokonywania zmian w jej treści i rozwiązywania jej. Wskazane jest ponadto umieszczenie w niej innych elementów określanych przez prawo i regulamin banku.

Instrumenty polskiego rynku finansowego

Rynek finansowy to dość abstrakcyjny obszar, na którym działają określone instytucje i mechanizmy ekonomiczne. Służą one do realizacji wymiany pieniędzy w różnej formie między kupującymi a sprzedającymi. Rynek finansowy podlega pewnemu zróżnicowaniu, które ma ścisły związek z okresem obiegu przedmiotów procesów finansowych. Na rynku pieniężnym okres finansowania nie przekracza jednego roku. Natomiast na drugiej strukturze – rynku kapitałowym – przedmiotem transakcji są przedmioty o terminie wykupu powyżej 1 roku. Jakie transakcje są zawierane w obszarze rynku pieniężnego? Przede wszystkim takie, które są związane z przemieszczaniem kapitału w formie instrumentów finansowych o terminie zapadalności do 1 roku, wysokim stopniu płynności i dużym bezpieczeństwie. Jakie są poszczególne segmenty rynku pieniężnego w Polsce? Te najważniejsze to: rynek bonów skarbowych, rynek bonów pieniężnych, rynek krótkoterminowych komercyjnych papierów wartościowych, rynek lokat międzybankowych i rynek certyfikatów depozytowych. Bony skarbowe to papiery wartościowe emitowane przez Ministerstwo Finansów na okaziciela. Z kolei produkcją krótkoterminowych bonów pieniężnych o charakterze dyskontowym zajmuje się Narodowy Bank Polski. Krótkoterminowe Bankowe Papiery Dłużne to zbywalne dokumenty wystawiane przez banki komercyjne.

Na czym polega nadzór bankowy?

Nad działalnością wszystkich instytucji bankowych w Polsce nadzór sprawuje bank centralny. Jego celem jest zapewnienie bezpieczeństwa zgromadzonym depozytom i ogólnej stabilności całego sektora finansów. Kiedyś instytucją nadzoru bankowego była Komisja Nadzoru Bankowego. Jej organem wykonawczym był Generalny Inspektorat Nadzoru Bankowego. Od 1 stycznia 2008 roku kompetencje tych organów przejęła nowo powstała Komisja Nadzoru Finansowego. Zajmuje się ona realizowaniem polityki licencyjnej, regulacyjnej i kontrolno-administracyjnej. Funkcja licencyjna polega na przyznawaniu licencji na prowadzenie działalności bankowej. Obowiązuje przy tym zasada jednej licencji. Oznacza to, że bank posiadający uprawnienia wydane przez Unię Europejską może prowadzić działalność na terenie wszystkich jej krajów. Nie potrzebuje on do tego żadnych dodatkowych uprawnień. W ramach funkcji regulacyjnej powstają regulacje prawne, które gwarantują stosowanie norm bezpiecznego funkcjonowania. Dotyczą one przede wszystkim poziomu kapitału, płynności banków, jakości kredytów i pożyczek, a także tworzenia rezerw. Oczywiście wszystkie te akty muszą być dostosowane do standardów Unii Europejskiej. Funkcja kontrolna-administracyjna opiera się na analizie sektora bankowego, badaniu wpływu polityki pieniężnej i podatkowej oraz na analizie ryzyka i kontroli przestrzegania norm bezpiecznego działania.

Zadania banku centralnego w Polsce

Jądro każdego systemu bankowego to bank centralny. Od jego działania i sprawności zależy funkcjonowanie całego systemu danego kraju. W Polsce ta instytucja pełni trzy podstawowe funkcje. Primo, Narodowy Bank Polski jest głównym i jedynym bankiem emisyjnym. Na podstawie Konstytucji i innych dokumentów posiada on wyłączne prawo do emitowania środków płatniczych. Reguluje on podaż pieniądza poprzez określenie wielkości jego emisji i momentu wprowadzenia do obiegu. Dodatkowo bank centralny wycofuje zużyte lub uszkodzone znaki pieniężne, które stanowią prawny środek płatniczy. Narodowy Bank Polski to również bank banków. Z tego tytułu jest on odpowiedzialny za stabilność i bezpieczeństwo całego polskiego systemu bankowego. Kontrolowanie działalności banków, przestrzeganie prawa, prowadzenie rachunków i organizowanie systemu rozliczeń finansowych – to jego główne zadania, które wynikają z tego tytułu. Narodowy Bank Polski jest dodatkowo jeszcze bankiem państwa. Obsługuje on polski budżet oraz prowadzi rachunki bankowe rządu i centralnych instytucji państwowych. W dodatku NBP realizuje zlecenia płatnicze wszelkich organizacji o charakterze państwowym. Polski bank centralny organizuje i przeprowadza przetargi na sprzedaż bonów skarbowych, wypełnia funkcje depozytowe, a także dokonuje rozliczeń.

Instrumenty polskiej polityki pieniężnej

Podstawowy cel polityki pieniężnej polega na utrzymaniu stabilnego poziomu cen. Jest to możliwe dzięki zachowaniu równowagi między popytem a podażą. Do realizacji tego istotnego zadania Narodowy Bank Polski wykorzystuje trzy rodzaje instrumentów finansowych. Rezerwy obowiązkowe to część depozytów, które banki komercyjne muszą odprowadzać do centralnego na swój bieżący rachunek. Ten środek służy przede wszystkim do regulowania wielkości podaży pieniądza. Ponadto rezerwy obowiązkowe umiejętnie łagodzą wpływ, jaki wywierają bieżące zmiany płynności sektora finansowego na stopy procentowe. Obecnie stopa tego instrumentu na polskim rynku wynosi 3,5%. Operacje depozytowo-kredytowe są prowadzone między bankiem centralnym a bankami komercyjnymi. W ich ramach można wyróżnić jednodniowe depozyty w banku centralnym, kredyty lombardowe i kredyty dyskontowe. Operacje otwartego rynku polegają na warunkowym zakupie lub warunkowej sprzedaży papierów wartościowych przez bank centralny. Zalicza się do nich operacje repo i operacje reverse repo. Te pierwsze to działania podejmowane w ramach warunkowego odkupu, które zwiększają płynność systemu bankowego. Drugi rodzaj operacji polega na warunkowej sprzedaży i wyraźnie zmniejsza płynność polskiego sektora bankowego. Stopa referencyjna obecnie utrzymuje się na poziomie 4%.

Model bankowo zorientowany

Systemy banków w Europie i na świecie mogą przybierać różne formy. Przede wszystkim większość z nich funkcjonuje według jednego z dwóch modeli: anglosaskiego i niemiecko-japońskiego. Główną rolę w sektorze finansowym tego drugiego typu pełni system bankowy ze wszystkimi swoimi podmiotami. Na podstawie indywidualnych umów kredytowych banki zaspokajają krótko- i długoterminowe potrzeby przedsiębiorstw. Dodatkowo są one bardzo aktywne na rynkach finansowych i ubezpieczeniowych. W modelu niemiecko-japońskim powstała koncepcja banku uniwersalnego, o bardzo silnej pozycji. To jedna z głównych zalet tego rodzaju systemu. Również finansowanie podmiotów gospodarczych oparte na indywidualnych umowach kredytowych jest bardzo dobrym rozwiązaniem. Wzajemne powiązanie kapitału bankowego z kapitałem przedsiębiorstw pozwala na stworzenie bardzo silnych i stabilnych grup przemysłowo-finansowych. Niestety, w modelu niemiecko-japońskim instrumenty finansowe są często niewystarczająco rozwinięte. We wprowadzaniu innowacji finansowych z kolei zachodzą duże opóźnienia. W dodatku w tym systemie banki są mało odporne na coraz większą konkurencję ze strony różnych parabankowych instytucji. Gdzie najlepiej przyjął się ten model? Świetnie pasuje on do warunków europejskiej gospodarki finansowej. Dlatego właśnie ten rodzaj funkcjonowania systemu bankowego sprawdza się zwłaszcza w Niemczech, Japonii, Francji, Hiszpanii, Szwajcarii i Austrii.

Model rynkowo zorientowany

Systemy bankowe w Europie i na świecie mogą przybierać różne formy. W nauce o bankowości wyodrębnia się dwa podstawowe modele, według których funkcjonują instytucje finansowe. Jeden z nich to typ anglosaski, który opiera się głównie na rynkach finansowych. W praktyce wygląda to w ten sposób, że dopływ kapitału do korporacji odbywa się za pośrednictwem emisji papierów wartościowych i akcji podejmowanych na giełdzie. Bardzo istotną rolę w modelu rynkowo zorientowanym odgrywają fundusze i banki specjalne. Jakie są najważniejsze zalety takiego systemu? Na całą gospodarkę pieniężną dobrze wpływa to, że rynki akcji i obligacji odgrywają prawdziwie kluczową rolę. Ponadto model anglosaski sprzyja działaniu inwestorów instytucjonalnych i pobudza innowacje finansowe. Jednakże ten system ma również swoje wady. Oparcie finansowania podmiotów gospodarczych na anonimowym rynku papierów wartościowych nie zawsze jest dobrym rozwiązaniem. Ponadto ten model z natury zakłada częste zmiany partnerów, co nie pozwala na rozwinięcie długoterminowej perspektywy w podejmowaniu decyzji. Transakcje ekonomiczne są w tym modelu bardzo sformalizowane. Anglosaski model bankowy reprezentują przede wszystkim dwaj zachodni imperialiści: Stany Zjednoczone i Wielka Brytania oraz państwa ściśle od nich zależne, m.in. Kanada i Australia.